Chęciński Jan Konstanty (1826–1874), artysta dramatyczny, reżyser, poeta, pisarz sceniczny, ur. 22 XII w Warszawie, syn prawnika Jana Nepomucena i pierwszej jego żony Marianny z Dobrowolskich. Od r. 1836, w którym ojciec, zdążywszy rozwieść się z dwiema żonami, poślubił Teklę Garczyńską, wychowywał się w Goślubiu nad Bzurą u matki drugiej z kolei macochy, p. Urszuli z Borzęckich Wincentowej Garczyńskiej, niezwykle surowo przez nią traktowany. Od r. 1837 uczęszczał do gimnazjum na Lesznie przez 4 lata. Posiadając głos basowy (basse-taille), rozpoczął na jesieni 1844 naukę śpiewu u Quattriniego i wkrótce już występował w T. Wielkim w drobnych rolach. W r. 1846 umieszczony na etacie jako chórzysta, uczęszczał jednocześnie do Szkoły Dramatycznej. Po przeszło trzyletnim w niej pobycie, na skutek przychylnej opinii nauczycieli Jasińskiego i Królikowskiego, został w r. 1850 przeniesiony na listę artystów dramatycznych. Trzykrotnie był reżyserem: od 24 V 1860 (przez kilka miesięcy), od 30 V 1868 do 7 VIII 1872 i od 30 IX 1873 do dnia śmierci. Niedostatek nauki szkolnej zastąpił Ch. poważną samodzielną pracą nad zdobyciem wielostronnego wykształcenia i rozwojem nieprzeciętnej inteligencji. Pozwoliło mu to następnie rozpocząć działalność nie tylko pisarską, ale również i pedagogiczną. W młodości udzielał lekcji gry na fortepianie. Otrzymawszy od Quattriniego »pierwszą zachętę do nauki włoskiego i pierwszą pomoc w nauce« tego języka, posiadł jego znajomość w tym stopniu, że z kolei sam mógł go nauczać w Instytucie Muzycznym (od 1862), »przystosowany« zaś przez niego podręcznik (Vimercati, »Kurs języka włoskiego«, W. 1859) przez długi czas uważany był za najlepszy. Wiedzę teoretyczną z dziedziny sztuki aktorskiej i własne kilkunastoletnie doświadczenie spożytkował najpierw na stanowisku nauczyciela Szkoły Dramatycznej, zajmowanym od 6 V 1864 do 13 I 1868, tj. do dnia jej zamknięcia, następnie jako nauczyciel prywatny. Uczniami jego byli m. i.: Romana Popielówna, Władysław Szymanowski, Jan Tatarkiewicz. Próbował również i dziennikarstwa: w połowie 1867 wstąpił do redakcji »Kuriera Warszawskiego«; współpraca jego w tym piśmie nie pozostawiła jednak znaczniejszych śladów. Brak macierzyńskiej opieki i stałego kierunku wychowania (ojciec, brutal i gwałtownik, w r. 1846 rozwiódł się i z trzecią żoną, po czym powrócił do drugiej, ewangeliczki Marianny Krasuckiej; matki Ch. właściwie nie znał); przeżycia późniejszego dzieciństwa i rozpoczęta za młodu a do grobu trwająca walka o byt, wreszcie chroniczny zły stan zdrowia (doktorzy odkrywali w jego organizmie coraz nowe schorzenia, do których rychło przyłączyły się początki suchot), wszystko to wpływało na kształtowanie się usposobienia Ch-go, wywołując przewrażliwienie strony uczuciowej, nad którą starał się panować rozsądkiem i niezwykłym hartem ducha. Wprzągnięty do kieratu rozlicznych zatrudnień i stale w pogoni za pieniądzmi, dwukrotnie tylko – dzięki uczynności przyjaciół – mógł ujrzeć szerszy świat: wiosną 1858 w ciągu dwóch miesięcy zwiedził w towarzystwie Mikołaja Wisłockiego Włochy, w lecie zaś 1867 Władysław Umiastowski, »otworzywszy mu dawno serce, otworzył i kasę na wspólną podróż« do Krakowa i Lwowa. Wytężonej pracy wymagały od niego warunki rodzinne. Poślubiwszy 27 III 1850 Felicję Sobieską, córkę Andrzeja, niegdyś pierwszego skrzypka orkiestry T. Wielkiego, miał z nią Ch. ośmioro dzieci. W dwa lata po śmierci żony (1872), zaraziwszy się od nich tyfusem, zmarł Ch. 30 XII 1874. Pochowany na Powązkach.

Z nazwiskiem Ch-go-aktora spotykamy się po raz pierwszy w r. 1846, właściwy jednak jego debiut odbył się dopiero 17 III 1850 w roli Sędzimira w komedji St. Bogusławskiego »Lwy i Lwice«. Wśród różnorakich uzdolnień, jakie Ch. posiadał, talent aktorski szedł bodajże na końcu. Według Kotarbińskiego »brakło Ch-mu silniejszego daru wizji i plastyki, dlatego nie zawsze umiał narzucić widzom swą kreację, ale miał na scenie pewną sumę form szlachetnych i poprawnych, a w niektórych rolach życie i ruchliwość«. Ostatni raz ukazał się Ch. na scenie 16 XII 1874 w roli Kartagińczyka Bomilkara w komedii Augiera »Flecista«. Bez porównania większe, niż dla sztuki aktorskiej, położył Ch. zasługi jako inscenizator. Był pierwszym w Polsce nowoczesnym reżyserem, posiadającym istotną kulturę literacką. Jemu to (i współdziałającej z nim świeżo, w tym czasie zaangażowanej Modrzejewskiej) zawdzięcza scena warszawska wprowadzenie na repertuar we wzorowej inscenizacji wielu arcydzieł. Zaznajamiał również Ch. publiczność z celniejszymi nowościami obcymi, torując w ten sposób u nas drogę nowym w dramatopisarstwie kierunkom. Jako reżyser, gdy chodziło o stronę materialną widowiska, był rutynistą; zato jako informator miewał »błyski prawdziwie twórczych pomysłów, które aktorowi rozświetlają charaktery przedstawianych osób«. Umiejętność ta miała niewątpliwie źródło w twórczej również organizacji duchowej artysty, przede wszystkim bowiem był Ch. urodzonym poetą.

Taki też tytuł – Poeta – nosi jego najwcześniejszy utwór literacki, jednoaktowy dramat, napisany w r. 1851 i tegoż r. 17 VIII po raz pierwszy odegrany. W roku następnym (12 XI) wystawił Ch. komedię w 2 aktach, pisaną również jak i tamten dramat prozą, pt. Rozwód czyli dwie mężatki. Wątek jej i rysunek postaci każą domyślać się pewnych może reminiscencji z najbliższego otoczenia autora. Po wystawieniu Rozwodu zwrócił się ku poezji lirycznej. Stale zajęty przekładami (w r. 1856 wyszło jego tłumaczenie dwutomowej powieści d’Azeglia: Hektor Fieramoska), drukował drobne wiersze i wkrótce ogłosił oddzielnie dwie »powiastki«: Anioł i Czart (W. 1856) oraz Jałmużna (W. 1857, dalsze wydania z dodatkiem Przypowieści o pszenicy, W. 1862), następnie zaś Poemata mniejsze i strofy ulotne (W. 1860). Projekt serdecznego jego przyjaciela Syrokomli napisania wspólnego utworu dramatycznego ponownie skierował Ch-go ku twórczości dla sceny. W ten sposób powstało Szlachectwo duszy (W. 1859; premiera 28 III tr.). Trzyaktowa ta komedia wierszem (jak i wszystkie następne) miała w całym kraju wyjątkowe powodzenie. Zawdzięczała je śmiało przez autora postawionej tezie i uznaniu dla znamionującego ją dojrzałego artyzmu: doskonałej kompozycji, pięknego wiersza, świetnego dialogu. Osiągnąwszy w Szlachectwie duszy punkt szczytowy, nie zdołał Ch. wznieść się do takiego samego poziomu w następnych komediach, które szły tą koleją: Porządni ludzie, 5 aktów, Przed obiadem i po obiedzie (utworem tym zainicjował Ch. jako pierwszy u nas nowy, z Francji przeszczepiony rodzaj literacki »przysłów dramatycznycłw), Ciekawość pierwszy stopień do piekła, przysłowie dram. w 1. akcie, Poświęcenie, 3 akty, Cicha woda brzegi rwie, prz. dram. w 1 akcie, W niełasce, prz. dram. w 1 akcie, Krytycy, 5 aktów. Ostatnio wymienioną komedię zaczął Ch. pisać w r. 1872, ukończył zaś na krótko przed śmiercią. Dużą do niej przykładał wagę, nie jest to jednak, jak najczęściej utrzymywano, akt zemsty na dokuczających mu recenzentach, ale raczej rodzaj artystycznego w sprawie rzetelności sądów literackich wyznania wiary i testamentu, za jaki sam autor rzecz tę uważał. Wznieciła ona niegdyś sporo wrzawy. – Całokształt twórczości dramatopisarskiej Ch-go wyznacza mu niepoślednie w polskim piśmiennictwie miejsce. Z działalnością dla sceny łączy się praca jego jako autora libret i jako tłumacza zarówno utworów dramatycznych, jak i tekstów operowych. Zaczął w r. 1848 od spolszczenia libretta »Faworyty« (wystawionej dopiero 30 X 1859). Libretta oryginalne napisał do oper: Verbum nobile, Otton Łucznik, Straszny dwór, Rybak z Palermo, Paria, Beata. Ch. był – obok Wł. Wolskiego – pierwszym, który wzniósł się ponad miernotę i nieudolność dawnych librecistów, składając zarazem dowody dobrego smaku i pomysłowości, w tłumaczeniach zaś – wielkiej muzykalności. Ogólna liczba spolszczonych przez Ch-go libret i utworów dramatycznych sięga czterdziestu. Prócz tego przetłumaczył wiele pieśni i oratorium Mendelssohna Eliasz (W. 1865).

Duże zasługi ma Ch. jako pisarz dla dzieci. Rozpocząwszy działalność w tym kierunku w »Rozrywkach dla młodocianego wieku« (W. 1856–7), stałym był następnie, od pierwszego numeru (3 IV 1861), współpracownikiem »Przyjaciela dzieci«, umieszczał tam wiersze i opowiadania z historii starożytnej. Oddzielnie ogłosił m. in.: Dzień grzecznego Władzia z ilustracjami J. Kossaka (W. 1867), Malowanki (dziewięć wydań, W. 1874–908; najpopularniejsza z książeczek Ch., rozeszła się w 22.275 egz.), Zabawka dla młodszej dziatwy w obrazkach i wierszykach (trzy wyd., ostatnie W. 1890), Przyjaciele dzieci (W. 1887). Wśród trzynastu książek bądź przetłumaczonych, bądź odpowiednio przerobionych przez Ch-go, znajdują się utwory kanonika Schmida, »Cuda oceanu« (z franc. W. 1865), »Opowiadania historyczne« (z włosk., trzy wyd., W. 1869–99), «Robinson szwajcarski« (pięć wyd., W. 1871–1908). Wierszowane utwory Ch-go dla dzieci odznaczają się ładną formą; wyróżniała je ona wśród ówczesnej w tej dziedzinie produkcji i przez długie lata zapewniła im wielką poczytność.

Portrety: Aschenbrenner H., litgr. Dzwonkowskiego; drzeworyty Holewińskiego i Regulskiego (rys. Tegazzo) fotografie (rzadsze w rolach) spotyka się w zbiorach bibliot. i muzealn.

Korbut, wyd. 2, III 409–10 (błędne informacje, bardzo skąpa bibliografia; obszerniejszą podaje Radzikowska-Kornacka, ob. niżej); Boniecki (Garczyńscy); Chmielowski, Nasza lit. dram., Pet. 1898, II 185–8; Bogusławski Wł., Bogusławski i jego scena, »Album Teatralne«, W. 1897, I 23, II 16–7; Kotarbiński, Aktorzy i aktorki, W. 1925, 74–9, 193, 197–8, 202–3, 250–1; Brückner, Dzieje lit. p. w zarysie, wyd. 2 i 3 (zmieniony tekst); Potocki A., P. lit. współcz., W. 1912; Lorentowicz, Dwadzieścia lat teatru, W. 1929, I; Księga jubileuszowa Kurjera Warsz., 112–3, 125, 137, 140, 142, 167; Enc. Wych., III 137, 138, 139, VI 559–60, 566; Afisze teatrów: Wielkiego, Letniego i Rozmaitości, depoz. w B. Nar.; Radzikowska[-Kornacka] Z., Twórczość dramatyczna J. Ch. (rkp., praca magist. u prof. Gubrynowicza, Arch. person. Uniw. Piłs., nr 512; podaje obfitą bibliografię artykułów w czasopismach); Akta osob. Ch-go, dep. w B. Nar.; Księgi metryk ślub. i urodzeń par. św. Jana Chrzc. w W.; Księgi metryk ślub. gminy ew.-augsb. w W.; Akta proc. rozwod. Konsystorza ew.-augsb. w W., 1846; Archiwum Oświec. Publ., W., akta L. ks. 5/I; Arch. firmy Gebethner i Wolff; Listy (i wiersze) Ch.: B. Nar. 51, 445, 814; B. Jag. w Koresp. Kraszewskiego, t. 3 i 31; Listy do Ch., B. Ossol. 4360; listy Syrokomli z marginaliami Ch., wł. p. Brunona Korotyńskiego w W.; Autografy: Anioł i Czart (z margin. Al. Niewiarowskiego), B. Nar. 766; Zamki na lodzie, B. Jag. w zbiorze autogr.; Straszny Dwór, Warsz. Tow. Muzycz.; Mowa nad grobem Moniuszki, Ossol. 4360; Rkpsy prac niedruk.: Poeta, B. Nar., depozyt B. Teatr. nr 1559, Rozwód czyli dwie mężatki, tamże nr 2008 (z popr. ręką Ch.); w tym samym zbiorze rkpsy innych również sztuk Ch., ponadto rkp. Czułej struny, B. Jag. 4519; Przyremblowa z Ch. Felicja, Wspomnienia 1850–1915, rkp., wł. córki autorki, p. Zofii Gryf-Mieleckiej w Warszawie.

Mieczysław Rulikowski